Trẻ nhạy cảm giác quan — nhận biết và đồng hành

Một đứa trẻ khóc dữ dội vì cái áo len, từ chối vào phòng có nhiều người, hoặc chỉ ăn vài món nhất định. Người lớn thường gọi đó là khó tính. Nhưng trong nhiều trường hợp, trẻ đang phản ứng với thứ chúng thật sự cảm nhận mạnh hơn ta.

Những biểu hiện thường gặp

• Bịt tai ở nơi ồn
• Khó chịu với nhãn mác và một số loại vải
• Từ chối một số kết cấu thức ăn
• Tránh chỗ đông người
• Phản ứng mạnh với ánh sáng chói
• Khó chịu khi bị chạm bất ngờ
• Rất nhạy với một số mùi

Các biểu hiện này thường xuất hiện nhất quán chứ không thay đổi tuỳ tâm trạng.

Phân biệt với hành vi chống đối

• Phản ứng do nhạy cảm nhất quán với cùng loại kích thích
• Xuất hiện cả khi không có ai xem
• Trẻ không vượt qua được dù có phần thưởng
• Thường kèm biểu hiện khó chịu thật sự
• Chống đối thì thay đổi theo hoàn cảnh và động cơ

Tiêu chí về phần thưởng khá hữu ích: trẻ chống đối có thể đổi ý vì phần thưởng, trẻ quá tải thì không.

Vì sao trẻ không nói ra được

• Chúng chưa có từ để mô tả cảm giác
• Chúng tưởng ai cũng cảm thấy như vậy
• Nên không biết đó là điều đáng nói
• Phản ứng thể hiện qua hành vi
• Người lớn phải suy ra từ quan sát

Trẻ không biết rằng người khác không thấy cái áo đó ngứa, nên chúng chỉ đơn giản từ chối mặc.

Ghi lại để tìm quy luật

• Ghi lại tình huống nào thường gây phản ứng
• Ghi thời điểm trong ngày
• Ghi mức độ mệt của trẻ lúc đó
• Tìm điểm chung giữa các lần
• Quy luật thường hiện ra sau vài tuần

Nhiều cha mẹ phát hiện ra rằng phản ứng chỉ xảy ra vào cuối ngày khi trẻ đã mệt, và điều đó thay đổi cách xử lý.

Điều chỉnh về quần áo

• Cắt bỏ nhãn mác
• Chọn đường may phẳng
• Chất liệu mềm và giặt vài lần trước khi mặc
• Để trẻ tự chọn trong vài lựa chọn
• Có sẵn vài bộ mà trẻ chấp nhận

Cho trẻ lựa chọn giữa hai bộ thay vì quyết định giúp giải quyết được nhiều xung đột buổi sáng.

Điều chỉnh về ăn uống

• Không ép ăn
• Thử đổi cách chế biến để đổi kết cấu
• Cho tiếp xúc nhiều lần với lượng rất nhỏ
• Cho trẻ tham gia chuẩn bị
• Giữ không khí bữa ăn thoải mái
• Kiên nhẫn qua nhiều tuần

Không khí căng thẳng quanh bữa ăn làm vấn đề nặng thêm nhiều hơn bất kỳ yếu tố nào khác.

Chuẩn bị cho nơi đông người

• Nói trước về nơi sẽ đến
• Thoả thuận trước tín hiệu khi trẻ muốn ra ngoài
• Mang theo nút bịt tai nếu cần
• Chọn giờ vắng người
• Không ở quá lâu ngay từ lần đầu
• Có kế hoạch rút lui

Biết trước rằng mình có thể ra ngoài bất cứ lúc nào giúp trẻ ở lại được lâu hơn.

Ở trường

• Trao đổi cụ thể với giáo viên
• Nêu rõ kích thích nào gây khó khăn
• Chia sẻ những gì đã giúp được ở nhà
• Đề nghị chỗ ngồi phù hợp
• Đề nghị nơi yên tĩnh khi trẻ cần

Thông tin cụ thể về kích thích nào và cách nào đã hiệu quả dễ được giáo viên áp dụng hơn nhiều so với mô tả chung.

Giúp trẻ hiểu về bản thân

• Dạy trẻ gọi tên cảm giác của mình
• Cho biết rằng mỗi người cảm nhận khác nhau
• Dạy cách nói ra khi thấy khó chịu
• Dạy cách tự tìm chỗ yên tĩnh
• Không để trẻ nghĩ mình có vấn đề

Trẻ có ngôn ngữ để mô tả cảm giác của mình sẽ tự xoay xở tốt hơn nhiều khi lớn lên.

Với anh chị em trong nhà

• Giải thích rằng em cảm nhận khác chứ không phải được ưu ái
• Tránh để việc điều chỉnh thành đặc quyền
• Ghi nhận sự thông cảm của anh chị
• Bảo đảm mọi trẻ đều được chú ý
• Không để một trẻ chiếm hết sự quan tâm

Anh chị em dễ chấp nhận sự điều chỉnh hơn nhiều khi được giải thích lý do thay vì chỉ thấy sự khác biệt.

Chăm sóc chính người chăm sóc

• Đồng hành với trẻ nhạy cảm là việc mệt
• Cha mẹ cũng cần khoảng nghỉ
• Không tự trách khi mất bình tĩnh
• Tìm người để chia sẻ
• Kết nối với cha mẹ có hoàn cảnh tương tự

Cha mẹ kiệt sức khó phản ứng bình tĩnh, nên việc giữ sức cho mình cũng là giúp con.

Khi nào tìm hỗ trợ chuyên môn

• Ảnh hưởng rõ tới việc học
• Chế độ ăn quá hẹp gây lo ngại về dinh dưỡng
• Ảnh hưởng tới giấc ngủ kéo dài
• Gây căng thẳng lớn trong gia đình
• Kèm theo các lo ngại khác về phát triển

Tìm hỗ trợ sớm giúp có hướng đi rõ ràng và giảm được nhiều năm loay hoay không biết làm gì đúng.

Câu hỏi thường gặp