Trong cùng một phòng, có người mở quạt và có người khoác thêm áo. Cả hai đều không sai, vì cảm giác nhiệt phụ thuộc vào nhiều thứ hơn con số trên nhiệt kế.
Cơ thể thải nhiệt bằng những cách nào
- Truyền nhiệt trực tiếp qua tiếp xúc
- Đối lưu qua không khí chuyển động
- Bức xạ ra các bề mặt xung quanh
- Bay hơi mồ hôi
- Mỗi cách chịu ảnh hưởng của yếu tố khác nhau
Hiểu bốn cơ chế này giải thích vì sao nhiều biện pháp làm mát khác nhau lại có hiệu quả khác nhau.
Vai trò của độ ẩm
- Bay hơi mồ hôi là cách thải nhiệt chính khi trời nóng
- Độ ẩm cao làm mồ hôi khó bay hơi
- Nên cùng nhiệt độ mà thấy nóng hơn nhiều
- Mồ hôi chảy thành giọt là mồ hôi không làm được việc
- Giảm độ ẩm cải thiện cảm giác rõ rệt
Điểm thứ tư đáng chú ý: mồ hôi chỉ làm mát khi nó bay hơi, còn chảy xuống thì không có tác dụng gì.
Vai trò của luồng gió
- Không khí chuyển động mang nhiệt đi khỏi da
- Giúp mồ hôi bay hơi nhanh hơn
- Quạt làm mát người chứ không làm mát phòng
- Nên tắt quạt khi không có ai trong phòng
- Tốn ít năng lượng hơn nhiều so với điều hoà
Để quạt chạy trong phòng trống là lãng phí vì nó không hạ nhiệt độ của phòng chút nào.
Bức xạ từ các bề mặt
- Tường và trần nóng bức xạ nhiệt sang người
- Cửa kính hướng nắng là nguồn nhiệt lớn
- Ngồi gần tường nóng thấy nóng hơn dù nhiệt độ không khí như nhau
- Che nắng bên ngoài hiệu quả hơn rèm bên trong
- Cây xanh và mái che giảm bức xạ đáng kể
Chặn nắng trước khi nó vào qua kính hiệu quả hơn nhiều so với kéo rèm sau khi nhiệt đã vào phòng.
Khác biệt cá nhân
- Tỷ lệ chuyển hoá khác nhau
- Khối lượng cơ và lượng mỡ ảnh hưởng
- Tuổi tác ảnh hưởng tới khả năng điều hoà
- Một số tình trạng sức khoẻ và thuốc cũng ảnh hưởng
- Không có nhiệt độ đúng cho mọi người
Tranh cãi về điều hoà trong văn phòng thường không có bên nào sai, vì mỗi người thật sự đang cảm nhận khác nhau.
Thích nghi theo mùa
- Cơ thể thích nghi dần với thời tiết
- Cùng nhiệt độ thấy khác nhau vào đầu mùa và cuối mùa
- Đợt nóng đầu mùa nguy hiểm hơn vì chưa quen
- Thích nghi mất khoảng một tới hai tuần
- Người vừa chuyển vùng khí hậu cần thời gian
Các đợt nắng nóng đầu mùa thường gây nhiều vấn đề sức khoẻ hơn các đợt sau dù nhiệt độ tương đương.
Nhóm cần chú ý khi trời nóng
- Người cao tuổi
- Trẻ nhỏ
- Người có bệnh mạn tính
- Người làm việc ngoài trời
- Người dùng một số loại thuốc
Người cao tuổi có thể không cảm thấy khát và không nhận ra mình đang quá nóng, nên cần được nhắc chủ động.
Dấu hiệu cơ thể quá nóng
- Đau đầu và chóng mặt
- Buồn nôn
- Chuột rút
- Da nóng và khô hoặc ngược lại vã mồ hôi nhiều
- Lú lẫn là dấu hiệu nghiêm trọng cần cấp cứu
Lú lẫn hoặc thay đổi ý thức khi trời nóng là tình huống khẩn cấp chứ không phải chỉ mệt.
Giữ mát trong nhà
- Che nắng phía ngoài cửa sổ
- Thông gió vào lúc ngoài trời mát hơn trong nhà
- Đóng cửa khi ngoài trời nóng hơn
- Dùng quạt tạo luồng đối lưu
- Giảm nguồn nhiệt trong nhà như bếp và thiết bị
- Uống đủ nước
Mở cửa vào buổi sáng sớm và đóng lại khi trời nóng lên là kỹ thuật đơn giản mà hiệu quả.
Phòng ngủ
- Nhiệt độ mát hơn giúp dễ ngủ
- Thân nhiệt giảm nhẹ là một phần của quá trình vào giấc
- Chăn đệm quá dày cản quá trình này
- Tắm nước ấm trước khi ngủ giúp cơ thể toả nhiệt sau đó
- Thông thoáng quan trọng không kém nhiệt độ
Tắm nước ấm trước khi ngủ giúp dễ ngủ vì sau đó cơ thể toả nhiệt và thân nhiệt hạ xuống.
Khi trời lạnh
- Nhiều lớp mỏng giữ ấm tốt hơn một lớp dày
- Vì lớp không khí giữa các lớp là chất cách nhiệt
- Che đầu và cổ hiệu quả vì mất nhiệt nhiều ở đó
- Giữ chân ấm ảnh hưởng tới cảm giác chung
- Sàn lạnh làm cả phòng thấy lạnh hơn
Trải thảm ở khu vực chân có thể thay đổi cảm giác về cả căn phòng mà không cần tăng nhiệt độ.
Ở nơi làm việc
- Khó tìm mức phù hợp cho mọi người
- Luồng gió thổi thẳng gây khó chịu hơn nhiệt độ thấp
- Điều chỉnh hướng gió thường giải quyết được nhiều phàn nàn
- Cho phép mỗi người tự điều chỉnh quần áo
- Quạt cá nhân là giải pháp linh hoạt
Rất nhiều phàn nàn về điều hoà thực ra là về hướng gió chứ không phải về nhiệt độ.
Cách nghĩ tổng thể
- Nhiệt kế chỉ cho một phần thông tin
- Độ ẩm và luồng gió quan trọng không kém
- Cảm giác khác nhau giữa các cá nhân là bình thường
- Điều chỉnh nhiều yếu tố hiệu quả hơn chỉ chỉnh nhiệt độ
- Và thường tiết kiệm năng lượng hơn
Một chiếc quạt cộng với việc che nắng đúng cách đôi khi mang lại cảm giác dễ chịu hơn là hạ thêm vài độ trên điều hoà.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cùng nhiệt độ mà người thấy nóng người thấy lạnh?
Vì cảm giác nhiệt phụ thuộc vào nhiều yếu tố ngoài nhiệt độ không khí, gồm độ ẩm, luồng gió, quần áo, mức độ hoạt động và khác biệt cá nhân về chuyển hoá.
Vì sao quạt làm mát dù không hạ nhiệt độ phòng?
Vì luồng gió giúp mồ hôi bay hơi nhanh hơn và mang nhiệt đi khỏi da. Nó làm mát người chứ không làm mát phòng.
Vì sao trời ẩm lại thấy nóng hơn?
Vì độ ẩm cao làm mồ hôi khó bay hơi, mà bay hơi mồ hôi là cách chính cơ thể thải nhiệt. Cùng nhiệt độ nhưng ẩm hơn thì khó chịu hơn nhiều.
Người cao tuổi cần lưu ý gì về nhiệt độ?
Khả năng cảm nhận và điều hoà nhiệt giảm theo tuổi, nên họ có thể không nhận ra mình đang quá nóng hoặc quá lạnh. Cần theo dõi chủ động thay vì dựa vào cảm giác của họ.