Da không phải một giác quan mà là nhiều hệ thống chồng lên nhau

Ta quen gọi chung là xúc giác, nhưng thực ra da chứa nhiều hệ thống cảm nhận khác nhau hoạt động song song. Hiểu điều này giải thích khá nhiều trải nghiệm hằng ngày.

Các loại cảm nhận trên da

• Chạm nhẹ và cảm nhận kết cấu
• Áp lực sâu
• Rung
• Nhiệt độ nóng và lạnh
• Đau
• Cảm giác ngứa

Mỗi loại có thụ thể riêng và đường dẫn riêng, nên có thể mất loại này mà vẫn còn loại kia.

Phân bố không đều trên cơ thể

• Đầu ngón tay có mật độ thụ thể rất cao
• Môi và lưỡi cũng vậy
• Lưng và đùi thì thưa hơn nhiều
• Có thể tự kiểm bằng cách thử hai điểm chạm
• Ở lưng phải cách xa mới phân biệt được là hai điểm

Thử nghiệm hai điểm là cách đơn giản để thấy sự chênh lệch giữa các vùng trên chính cơ thể mình.

Vùng não tương ứng

• Não có bản đồ của cơ thể trong vùng cảm giác
• Nhưng bản đồ này không theo tỷ lệ diện tích
• Bàn tay và mặt chiếm phần rất lớn
• Thân mình chiếm phần nhỏ hơn nhiều
• Kích thước phản ánh mức độ quan trọng chứ không phải diện tích

Bản đồ này có thể thay đổi theo kinh nghiệm, ví dụ ở người dùng tay nhiều cho công việc tinh vi.

Cảm nhận nhiệt độ

• Có thụ thể riêng cho nóng và cho lạnh
• Phản ứng với sự thay đổi nhiều hơn với giá trị tuyệt đối
• Nên cùng nhiệt độ thấy khác nhau tuỳ trước đó
• Đây là lý do nước ấm thấy nóng sau khi tay lạnh
• Cơ chế thích nghi giúp phát hiện thay đổi

Thử nghiệm cổ điển là nhúng hai tay vào nước nóng và lạnh rồi cùng nhúng vào nước ấm, hai tay cho cảm giác trái ngược.

Vì sao xoa chỗ đau lại đỡ

• Tín hiệu chạm và tín hiệu đau cùng vào tuỷ sống
• Chúng có thể ảnh hưởng lẫn nhau tại đó
• Tín hiệu chạm phần nào làm giảm tín hiệu đau đi lên
• Đây là lý do phản xạ xoa chỗ va đập
• Cũng là cơ sở của một số phương pháp giảm đau

Phản xạ xoa chỗ đau có ở mọi nền văn hoá và nó không phải chỉ là thói quen tâm lý.

Vì sao không tự cù được mình

• Não dự đoán cảm giác do chính mình tạo ra
• Và giảm phản ứng với những gì đã dự đoán
• Sự bất ngờ là phần quan trọng của cảm giác bị cù
• Cơ chế này giúp phân biệt mình với bên ngoài
• Cũng giúp lọc bớt kích thích không quan trọng

Cơ chế dự đoán này hoạt động liên tục, đó là lý do ta không cảm thấy quần áo trên người suốt cả ngày.

Thích nghi với kích thích liên tục

• Cảm giác về quần áo biến mất sau một lúc
• Đồng hồ đeo tay cũng vậy
• Hệ thống ưu tiên phát hiện thay đổi
• Kích thích ổn định bị lọc bớt
• Nhưng cảm giác đau thì ít thích nghi hơn

Điểm cuối có ý nghĩa bảo vệ: đau không được phép biến mất chỉ vì nó kéo dài.

Cảm giác vị trí cơ thể

• Biết tay chân đang ở đâu mà không cần nhìn
• Dựa vào thụ thể trong cơ và khớp
• Cho phép vận động chính xác trong bóng tối
• Là giác quan ít được nhắc tới nhất
• Nhưng thiếu nó thì mọi vận động đều rất khó

Thử nhắm mắt và chạm ngón tay vào mũi là cách thấy ngay giác quan này đang hoạt động.

Cảm giác ngứa

• Có đường dẫn riêng khác với đau
• Gãi tạo cảm giác dễ chịu tạm thời
• Nhưng có thể làm ngứa nặng hơn sau đó
• Ngứa có tính lan truyền qua quan sát
• Thấy người khác gãi là thấy ngứa theo

Tính lây lan qua quan sát của cảm giác ngứa là hiện tượng đã được nghiên cứu và khá mạnh.

Khi cảm giác thay đổi

• Tê bì ở bàn tay hoặc bàn chân
• Cảm giác kiến bò
• Giảm cảm giác ở một vùng
• Đau khi chỉ chạm nhẹ
• Đều là dấu hiệu nên được khám

Giảm cảm giác ở bàn chân đặc biệt đáng chú ý vì nó làm người ta không nhận ra vết thương.

Ý nghĩa với an toàn

• Cảm giác đau bảo vệ khỏi tổn thương
• Mất cảm giác làm mất lớp bảo vệ này
• Vết thương ở bàn chân có thể không được phát hiện
• Bỏng có thể xảy ra mà không kịp rụt tay
• Người giảm cảm giác cần kiểm tra bằng mắt thường xuyên

Chuyển từ dựa vào cảm giác sang dựa vào việc nhìn kiểm tra là thay đổi thói quen quan trọng.

Xúc giác trong đời sống hằng ngày

• Đánh giá chất lượng vải và đồ vật
• Cảm nhận kết cấu thức ăn
• Điều chỉnh lực khi cầm nắm
• Giữ thăng bằng qua cảm giác từ bàn chân
• Phần lớn diễn ra hoàn toàn tự động

Việc cầm một quả trứng mà không làm vỡ đòi hỏi điều chỉnh lực liên tục dựa trên phản hồi từ da.

Cách nghĩ tổng thể

• Xúc giác là nhiều hệ thống chứ không phải một
• Phân bố không đều nên độ nhạy khác nhau theo vùng
• Thích nghi giúp lọc bớt thông tin không cần
• Là giác quan hoạt động liên tục mà ít được chú ý
• Và là giác quan duy nhất trải khắp toàn bộ cơ thể

Da là cơ quan lớn nhất của cơ thể và cũng là giao diện duy nhất tiếp xúc trực tiếp với toàn bộ thế giới bên ngoài.

Câu hỏi thường gặp