Trong một quán cà phê đông người, hàng chục cuộc trò chuyện diễn ra cùng lúc. Sóng âm từ tất cả đều tới tai ta trộn lẫn thành một luồng duy nhất. Vậy mà ta vẫn nghe được người ngồi đối diện.
Bài toán mà não phải giải
- Mọi âm thanh đến tai dưới dạng một tín hiệu trộn lẫn
- Não phải tách ra thành các nguồn riêng
- Rồi chọn nguồn cần chú ý
- Và bỏ qua phần còn lại
- Tất cả diễn ra trong tích tắc mà không cần cố gắng
Đây là bài toán mà máy móc phải rất lâu mới làm được tạm ổn, trong khi não người làm nó liên tục không cần suy nghĩ.
Vai trò của việc có hai tai
- Âm thanh tới hai tai lệch nhau về thời gian
- Cũng lệch nhau về cường độ
- Sự lệch này cho biết hướng của nguồn
- Biết hướng thì tách nguồn dễ hơn nhiều
- Đây là lý do nghe một tai khó hơn hẳn trong chỗ ồn
Người chỉ nghe được một tai vẫn nghe rõ trong phòng yên tĩnh nhưng rất vất vả trong quán đông, và lý do nằm ở đây.
Những manh mối khác não dùng
- Cao độ giọng nói khác nhau giữa người này người kia
- Nhịp điệu và ngữ điệu riêng của từng người
- Hướng đến của âm thanh
- Sự liên tục về nội dung câu chuyện
- Chuyển động môi của người đang nói
Manh mối cuối cùng đáng chú ý vì nó là thông tin từ mắt được dùng để giải bài toán của tai.
Đọc khẩu hình một cách vô thức
- Ai cũng làm việc này ở mức độ nào đó
- Không cần được dạy
- Cải thiện rõ khả năng hiểu trong chỗ ồn
- Đó là lý do ta xoay mặt về phía người nói
- Cũng là lý do gọi điện khó nghe hơn nói trực tiếp
Khi âm thanh và hình ảnh môi mâu thuẫn nhau, não có thể nghe ra một âm thứ ba không có trong cả hai nguồn.
Vì sao tiếng nói gây nhiễu nhiều nhất
- Não tự động cố hiểu lời nói
- Không bỏ qua ngôn ngữ được như bỏ qua tiếng máy
- Tiếng nói cùng ngôn ngữ gây nhiễu nhiều hơn tiếng lạ
- Nghe được nửa câu càng làm phân tâm
- Tiếng ồn đều dễ bỏ qua hơn nhiều
Điều này giải thích vì sao làm việc ở quán có nhạc lại dễ hơn ở văn phòng có người trò chuyện.
Thay đổi theo tuổi
- Khả năng nghe trong chỗ ồn giảm sớm hơn khả năng nghe chung
- Xử lý thời gian của tín hiệu âm thanh chậm lại
- Mất khả năng nghe âm cao ảnh hưởng tới phân biệt phụ âm
- Phụ âm mang phần lớn thông tin để hiểu từ
- Nên nghe thấy tiếng mà không hiểu lời
Câu nói nghe thấy nhưng không hiểu rất chính xác về mặt sinh lý và không phải là cách nói phóng đại.
Vì sao nói to hơn không luôn giúp
- Vấn đề thường ở sự rõ ràng chứ không ở âm lượng
- Nói to làm biến dạng phát âm
- Hét lên còn khó hiểu hơn
- Nói chậm và rõ hiệu quả hơn
- Kèm theo việc quay mặt về phía người nghe
Với người nghe kém, nói chậm và rõ giúp nhiều hơn hẳn so với nói to.
Những gì làm cho việc nghe dễ hơn
- Chọn chỗ ngồi tựa lưng vào tường
- Ngồi xa nguồn ồn chính
- Ánh sáng đủ để nhìn rõ mặt người nói
- Giảm khoảng cách giữa người nói và người nghe
- Giảm số người nói cùng lúc
Ngồi tựa lưng vào tường giảm được âm thanh đến từ phía sau, nên não có ít nguồn phải xử lý hơn.
Thiết kế không gian ảnh hưởng nhiều
- Trần cao và tường cứng làm âm vang nhiều
- Âm vang làm lời nói chồng lên chính nó
- Vật liệu mềm hấp thụ âm giúp rõ hơn
- Nhiều quán hiện đại có thiết kế rất khó nghe
- Không phải do người nghe mà do không gian
Phong cách thiết kế bề mặt cứng và trần cao tạo ra những nơi mà ai cũng phải hét lên để nói chuyện.
Khi nào nên đi kiểm tra thính lực
- Thường xuyên phải hỏi lại trong chỗ đông người
- Người nhà kêu tivi mở quá to
- Khó theo dõi cuộc trò chuyện nhiều người
- Thấy mệt sau các cuộc gặp gỡ
- Ù tai kéo dài
Cảm giác kiệt sức sau một buổi gặp mặt đông người là dấu hiệu sớm đáng chú ý, vì nó phản ánh nỗ lực nghe đã tăng lên.
Với người xung quanh
- Quay mặt về phía người nghe khi nói
- Không nói từ phòng khác vọng sang
- Tắt bớt nguồn ồn khi trò chuyện
- Nhắc lại bằng cách diễn đạt khác thay vì lặp y nguyên
- Kiên nhẫn thay vì tỏ ra khó chịu
Diễn đạt lại bằng từ khác hiệu quả hơn lặp lại y nguyên, vì từ mới có thể dễ nghe hơn từ cũ.
Cách nhìn tổng thể
- Nghe không phải việc thụ động của tai
- Đó là công việc chủ động của não
- Cần năng lượng và gây mệt khi khó khăn
- Môi trường ảnh hưởng nhiều không kém thính lực
- Cải thiện môi trường giúp được nhiều người cùng lúc
Coi việc nghe là công việc của não chứ không chỉ của tai giải thích vì sao một buổi tối trong quán ồn lại làm người ta mệt như đã làm việc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người lớn tuổi hay kêu quán ồn quá?
Vì khả năng tách giọng nói khỏi tiếng ồn giảm theo tuổi nhanh hơn khả năng nghe âm thanh nói chung. Họ nghe thấy nhưng không tách được lời ra khỏi nền.
Nghe bằng hai tai có quan trọng không?
Rất quan trọng. Sự chênh lệch nhỏ giữa hai tai cho não biết hướng của âm thanh, và đó là công cụ chính để tách một giọng khỏi các giọng khác.
Nhìn mặt người nói có giúp nghe rõ hơn không?
Có, rõ rệt. Thông tin từ chuyển động môi được não kết hợp với âm thanh, nên trong môi trường ồn việc nhìn mặt người nói cải thiện đáng kể khả năng hiểu.
Khó nghe ở chỗ đông người có phải dấu hiệu gì không?
Nếu xuất hiện dần ở tuổi trung niên thì có thể là dấu hiệu sớm của giảm thính lực và nên đi kiểm tra, vì đây thường là triệu chứng xuất hiện trước cả việc nghe kém rõ ràng.