Thăng bằng — giác quan không ai nghĩ tới cho đến khi nó hỏng

Đứng trên một chân với mắt mở thì dễ, nhắm mắt lại thì rất khó. Chỉ một thay đổi nhỏ đó cho thấy việc giữ thăng bằng phức tạp hơn nhiều so với cảm giác chủ quan.

Ba nguồn thông tin

• Cơ quan tiền đình ở tai trong cảm nhận chuyển động và vị trí đầu
• Mắt cung cấp tham chiếu về không gian xung quanh
• Cảm giác từ cơ, khớp và bàn chân cho biết tư thế
• Não tổng hợp cả ba
• Mất một nguồn thì hai nguồn kia bù lại phần nào

Sự dư thừa này là lý do ta vẫn đi được trong bóng tối, dù kém vững hơn.

Cơ quan ở tai trong

• Gồm các ống chứa dịch cảm nhận chuyển động xoay
• Và các cấu trúc cảm nhận gia tốc thẳng
• Hoạt động liên tục mà ta không ý thức
• Nằm ngay cạnh cơ quan thính giác
• Nên một số vấn đề ảnh hưởng tới cả hai

Việc hai hệ thống nằm cạnh nhau giải thích vì sao chóng mặt đôi khi đi kèm ù tai hoặc nghe kém.

Khi các nguồn mâu thuẫn

• Não nhận thông tin không khớp nhau
• Gây cảm giác chóng mặt và buồn nôn
• Đây là cơ chế của say tàu xe
• Cũng là cơ chế của cảm giác khó chịu khi xem màn hình lớn
• Cơ thể phản ứng như khi bị nhiễm độc

Giả thuyết phổ biến là não diễn giải mâu thuẫn tín hiệu như dấu hiệu nhiễm độc nên kích hoạt phản ứng nôn.

Say tàu xe và cách giảm

• Nhìn ra xa về phía trước
• Ngồi ở vị trí ít xóc nhất
• Tránh đọc sách hoặc nhìn điện thoại
• Giữ thông thoáng
• Không để bụng quá đói hoặc quá no
• Nếu cần dùng thuốc thì hỏi dược sĩ

Nhìn ra xa giúp mắt xác nhận chuyển động mà tai trong đang cảm nhận, làm giảm mâu thuẫn.

Vì sao người lái ít bị say hơn

• Người lái dự đoán được chuyển động sắp tới
• Mắt luôn nhìn ra phía trước
• Cơ thể chuẩn bị trước cho các đổi hướng
• Mâu thuẫn giữa các nguồn giảm đi
• Hành khách ngồi sau thì không có lợi thế này

Điều này gợi ý rằng để hành khách dễ chịu hơn, nên báo trước khi sắp phanh hoặc rẽ gấp.

Thay đổi theo tuổi

• Chức năng tiền đình giảm dần
• Cảm giác từ bàn chân kém nhạy hơn
• Thị lực giảm
• Phản xạ chậm hơn
• Cả ba nguồn đều yếu đi cùng lúc

Việc cả ba nguồn cùng suy giảm là lý do nguy cơ ngã tăng rõ rệt theo tuổi.

Những tình huống dễ mất thăng bằng

• Đứng dậy nhanh từ tư thế nằm hoặc ngồi
• Quay đầu nhanh
• Đi trong bóng tối
• Mặt sàn không đều hoặc trơn
• Mang vác vật che tầm nhìn
• Khi đang tập trung vào việc khác

Đứng dậy từ từ và dừng lại vài giây trước khi bước là thói quen đơn giản giảm được nhiều tình huống chóng mặt.

Phòng ngã trong nhà

• Đủ ánh sáng ở mọi lối đi
• Không có dây điện và vật cản trên đường đi
• Thảm được cố định mép
• Tay vịn ở cầu thang và nhà tắm
• Giày dép có độ bám và ôm chân
• Đèn đêm cho lối tới nhà vệ sinh

Thảm nhỏ không cố định là một trong những nguyên nhân ngã phổ biến nhất trong nhà.

Tập thăng bằng

• Thăng bằng là kỹ năng cải thiện được
• Đứng một chân khi có chỗ vịn
• Đi bộ trên đường thẳng
• Các bài tập chuyển trọng tâm
• Tập đều đặn quan trọng hơn cường độ
• Nên bắt đầu ở nơi an toàn có chỗ bám

Với người cao tuổi, tập thăng bằng là một trong những biện pháp phòng ngã có bằng chứng tốt nhất.

Vai trò của cơ bắp

• Cơ chân cần đủ mạnh để phản ứng khi mất thăng bằng
• Sợi cơ co nhanh mất nhiều nhất theo tuổi
• Đó lại chính là loại dùng để cứu ngã
• Tập sức mạnh bổ trợ cho tập thăng bằng
• Cả hai nên đi cùng nhau

Nhận ra thăng bằng không chỉ là chuyện của tai trong mà còn của cơ bắp thay đổi cách tiếp cận việc phòng ngã.

Khi nào cần đi khám

• Chóng mặt xuất hiện đột ngột và dữ dội
• Kèm yếu liệt, nói khó hoặc nhìn đôi
• Kèm đau đầu dữ dội
• Kèm giảm thính lực hoặc ù tai mới xuất hiện
• Chóng mặt tái diễn nhiều lần
• Đã có lần ngã hoặc suýt ngã

Nhóm dấu hiệu ở ba dòng đầu cần được xử trí cấp cứu chứ không chờ xem có tự hết không.

Cách nghĩ tổng thể

• Thăng bằng là kết quả của nhiều hệ thống phối hợp
• Ta chỉ nhận ra nó khi có trục trặc
• Suy giảm theo tuổi là bình thường nhưng can thiệp được
• Môi trường an toàn và tập luyện đều có tác dụng
• Phòng ngã là việc làm được chứ không phải chuyện may rủi

Coi thăng bằng là thứ có thể duy trì và cải thiện thay đổi hẳn cách nhìn về nguy cơ ngã ở tuổi cao.

Câu hỏi thường gặp