Có những cuộc tranh cãi kéo dài về việc một chiếc áo là xanh hay xám. Điều đáng nói là cả hai bên đều thành thật, vì màu sắc không phải thứ có sẵn trong vật mà là thứ được não tạo ra.
Màu sắc được tạo ra như thế nào
- Ánh sáng chứa nhiều bước sóng khác nhau
- Vật hấp thụ một số và phản xạ một số
- Mắt có các tế bào nhạy với các dải khác nhau
- Não so sánh tín hiệu từ các loại tế bào này
- Kết quả của phép so sánh đó là màu ta thấy
Vì màu là kết quả của một phép so sánh, nó phụ thuộc vào cả những gì ở xung quanh chứ không chỉ vào vật.
Ảnh hưởng của nguồn sáng
- Các nguồn sáng chứa phổ khác nhau
- Cùng một vật phản xạ ra phổ khác nhau
- Nên trông khác màu dưới các đèn khác nhau
- Đây là lý do mua đồ về nhà thấy khác
- Nên thử màu dưới đúng ánh sáng sẽ dùng
Lời khuyên thử mẫu sơn tại chính căn phòng vào cả ban ngày lẫn buổi tối xuất phát từ chính lý do này.
Hằng định màu
- Não cố giữ cho màu vật trông ổn định
- Dù ánh sáng thay đổi trong ngày
- Tờ giấy trắng vẫn trông trắng dưới đèn vàng
- Não đã tự trừ đi màu của nguồn sáng
- Cơ chế này rất hữu ích nhưng đôi khi nhầm
Những bức ảnh gây tranh cãi về màu thường là trường hợp cơ chế này đoán khác nhau ở những người khác nhau.
Ảnh hưởng của bối cảnh
- Cùng một màu trông khác nhau tuỳ nền xung quanh
- Nền sáng làm vật trông tối hơn
- Màu bên cạnh ảnh hưởng tới cách ta thấy màu chính
- Đây là cơ sở của nhiều ảo giác thị giác
- Cũng là điều người làm thiết kế phải tính tới
Hai ô cùng màu đặt trên hai nền khác nhau trông khác hẳn, và hiệu ứng này mạnh tới mức khó tin khi mới thấy.
Khác biệt giữa các cá nhân
- Số lượng và độ nhạy của tế bào cảm nhận màu khác nhau
- Thuỷ tinh thể ngả vàng dần theo tuổi
- Làm ánh sáng xanh tới võng mạc ít hơn
- Nên người lớn tuổi thấy màu hơi khác người trẻ
- Sự khác biệt này thường không được nhận ra
Ta không có cách nào so sánh trực tiếp trải nghiệm màu của mình với người khác, nên khác biệt tồn tại âm thầm.
Mù màu
- Một hoặc nhiều loại tế bào cảm nhận hoạt động khác thường
- Phổ biến nhất là khó phân biệt đỏ và xanh lá
- Gặp ở nam nhiều hơn nữ
- Không phải nhìn thấy đen trắng
- Nhiều người không biết mình có tình trạng này tới khi được kiểm tra
Người mù màu vẫn thấy màu, chỉ là một số cặp màu với họ trông giống nhau trong khi với người khác thì rất khác.
Những khó khăn thực tế
- Biểu đồ chỉ dùng màu để phân biệt
- Bản đồ và sơ đồ nhiều màu
- Đèn báo trạng thái đỏ và xanh
- Chọn quần áo phối màu
- Nhận biết độ chín của một số loại quả
Phần lớn khó khăn đến từ thiết kế chứ không từ bản thân tình trạng, và nó sửa được.
Thiết kế thân thiện với mọi người
- Không dùng màu làm cách phân biệt duy nhất
- Kèm theo nhãn chữ hoặc hình dạng
- Dùng thêm kiểu đường nét khác nhau trong biểu đồ
- Bảo đảm đủ tương phản sáng tối
- Kiểm tra bằng cách chuyển sang đen trắng
Cách kiểm tra ở dòng cuối rất đơn giản: nếu chuyển sang đen trắng mà vẫn đọc được thì thiết kế đã ổn.
Màu và cảm xúc
- Màu gắn với các liên tưởng văn hoá
- Các liên tưởng này khác nhau giữa các nền văn hoá
- Cũng gắn với trải nghiệm cá nhân
- Màu ấm và màu lạnh gợi cảm giác khác nhau
- Không có quy luật phổ quát
Một màu mang ý nghĩa vui mừng ở nơi này có thể mang ý nghĩa tang tóc ở nơi khác.
Màu trong nhà
- Tường sáng làm phòng có cảm giác rộng hơn
- Tường tối làm phòng ấm cúng nhưng nhỏ lại
- Màu trần ảnh hưởng tới cảm giác về chiều cao
- Màu sàn ảnh hưởng tới lượng ánh sáng phản xạ
- Cùng màu cho cảm giác khác nhau theo diện tích
Điểm cuối là lý do màu chọn trên mẩu nhỏ thường gây bất ngờ khi sơn lên cả bức tường.
Màu và thức ăn
- Màu ảnh hưởng tới kỳ vọng về vị
- Đồ uống cùng vị mà khác màu được mô tả khác nhau
- Màu sắc gợi ý về độ tươi
- Ánh sáng trong bếp nên trung thực về màu
- Bày biện nhiều màu làm bữa ăn hấp dẫn hơn
Mắt đưa ra dự đoán về vị trước khi lưỡi kịp làm việc, và dự đoán đó ảnh hưởng tới trải nghiệm thật.
Khi nào nên đi kiểm tra
- Nghi ngờ khó phân biệt một số màu
- Trẻ nhầm màu thường xuyên khi học
- Thay đổi trong cảm nhận màu ở người lớn
- Thay đổi đột ngột cần được khám sớm
- Một số nghề có yêu cầu riêng về phân biệt màu
Thay đổi cảm nhận màu ở người lớn khác với mù màu bẩm sinh và đáng được kiểm tra vì có thể liên quan tới bệnh lý.
Cách nghĩ rộng hơn
- Màu là sản phẩm của hệ thị giác chứ không phải thuộc tính của vật
- Mỗi người tạo ra phiên bản màu của riêng mình
- Sự khác biệt thường nhỏ nhưng có thật
- Ánh sáng và bối cảnh ảnh hưởng mạnh
- Biết điều này giúp bớt tranh cãi vô ích
Nhận ra rằng màu là thứ được tạo ra chứ không phải được đo làm thay đổi cách ta nhìn cả những cuộc tranh luận về nó.
Câu hỏi thường gặp
Màu sắc có thật sự tồn tại trong vật không?
Vật chỉ phản xạ những bước sóng nhất định. Màu là cách não diễn giải tín hiệu đó, nên nó là sản phẩm của hệ thị giác chứ không phải thuộc tính có sẵn của vật.
Vì sao mua đồ về nhà lại thấy khác màu?
Vì ánh sáng cửa hàng khác ánh sáng nhà. Nguồn sáng khác nhau chứa các bước sóng khác nhau nên cùng một vật phản xạ ra phổ khác nhau.
Mù màu là gì?
Là tình trạng một hoặc nhiều loại tế bào cảm nhận màu hoạt động khác thường, phổ biến nhất là khó phân biệt đỏ và xanh lá. Nó không phải nhìn thấy đen trắng.
Người mù màu gặp khó khăn gì?
Thường gặp khó với biểu đồ dùng màu để phân biệt, đèn tín hiệu ở một số điều kiện, và chọn quần áo. Thiết kế tốt nên dùng cả hình dạng và nhãn chứ không chỉ màu.