Bước từ nắng vào một căn phòng tối, trong vài giây ta gần như mù. Rồi dần dần đồ vật hiện ra. Quá trình quen thuộc này thực ra khá phức tạp và có nhiều hệ quả thực tế.
Hai hệ thống nhìn
- Một hệ hoạt động trong ánh sáng đủ, cho màu sắc và chi tiết
- Một hệ hoạt động trong ánh sáng yếu, rất nhạy nhưng không cho màu
- Ban ngày hệ thứ nhất làm việc
- Trong tối hệ thứ hai tiếp quản
- Chuyển giao giữa hai hệ cần thời gian
Đây là lý do trong đêm tối ta thấy hình dạng nhưng gần như không thấy màu sắc.
Thích nghi với bóng tối
- Bắt đầu ngay khi vào chỗ tối
- Cải thiện nhanh trong vài phút đầu
- Nhưng tiếp tục chậm rãi trong nhiều phút sau
- Đạt độ nhạy tối đa sau khá lâu
- Phần lớn người không chờ đủ lâu để biết
Thời gian để mắt đạt độ nhạy tối đa dài hơn nhiều so với cảm giác chủ quan của ta.
Thích nghi với ánh sáng
- Nhanh hơn nhiều so với chiều ngược lại
- Chỉ mất vài chục giây tới vài phút
- Kèm cảm giác chói khó chịu
- Đồng tử co lại rất nhanh
- Sự bất đối xứng này có ý nghĩa thực tế lớn
Sự bất đối xứng ở đây là mấu chốt: mất thích nghi bóng tối chỉ trong tích tắc nhưng lấy lại thì rất lâu.
Hệ quả khi lái xe ban đêm
- Đèn ngược chiều làm mất thích nghi ngay lập tức
- Sau đó cần thời gian mới nhìn lại được vào vùng tối
- Đây là khoảng thời gian nguy hiểm
- Nhìn lệch sang mép đường thay vì nhìn thẳng đèn
- Giảm tốc khi bị chói
Thói quen nhìn vào mép đường bên trái khi có xe ngược chiều giúp giữ được một phần thích nghi.
Những gì làm nhìn đêm khó hơn
- Kính chắn gió bẩn làm tán ánh sáng
- Kính mắt xước hoặc bẩn
- Mệt mỏi và thiếu ngủ
- Tuổi tác làm giảm khả năng nhìn trong tối
- Một số vấn đề về mắt làm tăng chói
Lau sạch kính chắn gió và kính mắt là biện pháp đơn giản nhất mà cải thiện rõ nhất.
Thay đổi theo tuổi
- Đồng tử mở ít hơn so với khi trẻ
- Thuỷ tinh thể cho ít ánh sáng đi qua hơn
- Thời gian thích nghi bóng tối kéo dài hơn
- Nhạy cảm với chói tăng lên
- Nên người lớn tuổi cần nhiều ánh sáng hơn đáng kể
Nhiều người cao tuổi hạn chế lái xe ban đêm không phải vì thị lực kém mà vì thích nghi chậm hơn.
Vì sao ánh sáng đỏ được dùng trong tối
- Hệ thống nhìn trong tối ít nhạy với ánh sáng đỏ
- Nên đèn đỏ ít làm mất thích nghi
- Cho phép nhìn được mà vẫn giữ khả năng nhìn tối
- Được dùng trong một số môi trường chuyên biệt
- Cũng là lý do đèn đêm nên có màu ấm và rất mờ
Nguyên tắc này áp dụng được ở nhà: đèn đêm màu ấm và mờ ít làm tỉnh giấc hơn đèn trắng sáng.
Bố trí ánh sáng an toàn trong nhà
- Tránh vùng tối đột ngột giữa các vùng sáng
- Ánh sáng đều trên lối đi và cầu thang
- Đèn cảm biến giúp không phải tìm công tắc
- Đèn đêm mờ cho lối tới nhà vệ sinh
- Đặc biệt quan trọng với người cao tuổi
Người đi từ phòng ngủ tối ra hành lang sáng rồi vào nhà vệ sinh tối là tình huống mắt phải thích nghi hai lần trong vài giây.
Khi làm việc trong môi trường thay đổi sáng tối
- Chuyển đổi liên tục gây mỏi mắt
- Nên có mức sáng trung gian
- Tránh đối lập quá gắt giữa các khu vực
- Thiết kế chiếu sáng nên tính tới lộ trình di chuyển
- Áp dụng cho cả nhà xưởng lẫn nhà ở
Vùng chuyển tiếp có mức sáng trung gian giảm được gánh nặng thích nghi mà ít ai nghĩ tới khi thiết kế.
Về kính râm
- Giảm chói khi ra nắng
- Giúp giữ thoải mái và nhìn rõ hơn
- Cần chọn loại có khả năng chắn tia cực tím
- Kính tối màu mà không chắn tia cực tím có thể bất lợi
- Vì đồng tử mở rộng hơn dưới kính tối
Điểm cuối đáng chú ý: màu tối và khả năng chắn tia cực tím là hai chuyện độc lập với nhau.
Khi nào cần đi khám
- Khó nhìn trong tối tăng lên rõ rệt
- Chói nhiều hơn trước khi gặp đèn
- Thấy quầng sáng quanh nguồn đèn
- Thích nghi bóng tối kéo dài bất thường
- Giảm thị lực ban đêm ở người trẻ
Các dấu hiệu này có thể liên quan tới một số vấn đề ở mắt, nên nên được kiểm tra thay vì coi là chuyện tuổi tác.
Cách nghĩ thực tế
- Mắt cần thời gian để chuyển giữa sáng và tối
- Chiều từ sáng sang tối chậm hơn nhiều
- Tránh thay đổi đột ngột giúp cả mắt lẫn an toàn
- Người cao tuổi cần được tính tới nhiều hơn
- Bố trí ánh sáng tốt là một biện pháp phòng ngã
Coi ánh sáng là một phần của an toàn trong nhà chứ không chỉ là chuyện thẩm mỹ thay đổi cách bố trí đèn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vào phòng tối phải mất lúc mới nhìn thấy?
Vì các tế bào cảm nhận ánh sáng yếu cần thời gian để đạt độ nhạy tối đa. Quá trình này diễn ra dần và mất khá nhiều phút để hoàn tất.
Vì sao ra nắng lại chói nhưng nhanh quen?
Vì thích nghi từ tối sang sáng nhanh hơn nhiều so với chiều ngược lại. Cơ thể ưu tiên tốc độ khi bước vào môi trường sáng.
Vì sao lái xe ban đêm gặp đèn ngược chiều lại khó?
Vì mắt vừa thích nghi với tối bị ánh sáng mạnh làm mất thích nghi, và phải mất thời gian mới lấy lại được khả năng nhìn trong tối.
Đèn đêm đỏ có ý nghĩa gì?
Ánh sáng đỏ ít làm mất thích nghi bóng tối hơn, nên nó được dùng ở những nơi cần giữ khả năng nhìn trong tối.